Chyba jeszcze nigdy żaden wpis nie sprawił mi takiej frajdy. Cofnąłem się psychicznie o parę, może nawet paręnaście lat. Do pierwszej części serii, która wówczas zdawała się kompletnie przejmować moje życie. Harry Potter to dla wielu przedstawicieli młodszego pokolenia coś ważnego. Dorastaliśmy wraz z bohaterami, czekaliśmy na wydanie kolejnych książek, filmów, gier. Pochłanialiśmy prawie tysiąc stron „Zakonu Feniksa” w dwa dni, kompletnie zarywając noc. Historia zdaje się zataczać ironiczne koło, bo to właśnie przez Pottera nie planuję dzisiaj spać.

Zamiast niezliczonych korzyści krótkotrwałej ucieczki z tych łez padołu wybrałem przygotowywanie wpisu o szwedzkim świecie Pottera; o jego powiązaniach ze Skandynawią i Szwecją (znalazłem parę!), a przede wszystkim – o słówkach pojawiających się w szwedzkojęzycznym przekładzie serii. Jeśli tak jak ja mieliście (lub dalej macie, nie oceniam) kompletnego świra na punkcie Pottera – ten wpis jest dla Was!

A na początek parę mało istotnych ciekawostek.

Smoki

Kilkukrotnie w całej serii pojawiła się wzmianka o Szwecji. Po raz pierwszy w czwartej części („Czara Ognia”/”Den Flammande Begären”), kiedy to podczas początkowego etapu Turnieju Trójmagicznego Cedrik Diggory miał zmierzyć się ze smokiem szwedzkim krótkopyskim; rodzaj ten miał być najłagodniejszym ze wszystkich możliwych. Czy możemy to uznać za metonimię szwedzkiego społeczeństwa?

Warto też wspomnieć o smoczym odpowiedniku skandynawskich sąsiadów; norweski smok kolczasty o imieniu Norberta pojawił się już w pierwszej części sagi („Kamień filozoficzny”/”De Vises Sten”) jako zwierzątko domowe Hagrida.

Szkoła

Magiczne dzieci z całej Skandynawii uczęszczały prawdopodobnie do szkoły magii Durmstrang, o lokalizacji której wiemy tyle, że swoim zasięgiem obejmowała całą Europę Północną.

Magiczne stworzenia

Kolejna wzmianka o Szwecji pojawia się w części piątej – „Zakon Feniksa”/”Fenixorden”. W ostatnim rozdziale książki dowiadujemy się, że Luna i Xenophilius Lovegood wyjeżdżają do Szwecji polować na unikatowe dla Skandynawii „chrapaki krętorogie”, których egzystencja była wielką niewiadomą. W następnej części okazuje się, że nie udało im się złapać żadnego.

Sport

Z książki „Qudditch przez wieki” (również spod pióra J.K.Rowling) wspomniany jest również doroczny wyścig na miotłach relacji Kopparberg – Arjeplog, o którym przypuszcza się, że był wzorowany na Vasaloppet.

Szwecja żyje więc w Harrym Potterze, a Harry Potter żyje w Szwecji i w dalszym ciągu ma się dobrze. Saga o dorastającym czarodzieju cieszy się w kraju wielką popularnością (jak na całym świecie). Pierwsze szwedzkie wydanie „De Vises Sten” ukazało się w 1999 roku, a ostatnia część na półki domów towarowych i księgarni trafiła w roku 2007.

W oczekiwaniu na jej premierę ponad 1500 fanów serii koczowało przed SF-bokhandeln (Science Fiction Bokhandeln) na sztokholmskim Gamla Stan.

Przechodzimy do słownictwa, a jest tego sporo. Co prawda – niepraktyczne, ale co z tego. Takie jest najlepsze.


Jeśli jeszcze nie zauważyliście szwedzki jest typowym językiem germańskim przynajmniej pod jednym względem – uwielbia słowa wielokrotnie złożone. Tzw. „teleskopord” to słowa, które rozwijają się jak – zgadliście – teleskop, poprzez dodawanie do słowa bazowego kolejnych członów opisujących np. wygląd czy zastosowanie przedmiotu.

Powiedzmy więc, że szwedzcy tłumacze nie mieli zbyt trudnej roboty. Sami zobaczycie, że większość elementów świata przedstawionego nazywa się po szwedzku podejrzanie podobnie. Przekonajcie się sami!

Tytuły („Harry Potter och…”)

I. „De Vises Sten” / „Kamień Filozoficzny”
II. „Hemligheternas Kammare” / „Komnata Tajemnic”
III. „Fången från Azkaban” / „Więzień Azkabanu”
IV. „Den Flammande Begären” / „Czara Ognia”
V. „Fenixorden” / „Zakon Feniksa”
VI. „Halvblodsprinsen” / „Książę Półkrwi”
VII. „Dödsrelikerna” / „Insygnia Śmierci”
* „Det Fördömda Barnet” / „Przeklęte Dziecko”

Podstawy

en trollkarl – czarodziej
en häxa – czarownica
trollformler – czary
en besvärjelse – zaklęcie, urok, inkantacja
en förhäxning – zaklęcie, przekleństwo (magiczne)
magi – magia
trolldom – czarodziejstwo
trollkonst, häxkonst – czarodziejstwo, ale: (trolleri – sztuczki magiczne)
häxeri – czarodziejstwo (według Kubitsky’ego, w książkach jeszcze nie spotkałem takiej wersji)
ett troll – troll (nie wiem czego się spodziewaliście)

Wyposażenie

Już na samym początku pojawia się anomalia od naszego polskiego wydania: na liście obowiązkowego ekwipunku widnieje punkt „1 trollstav eller 1 trollspö”. W polskim wydaniu czytamy tylko „1 czarodziejska różdżka”. O co chodzi w takim razie? Kubitsky mi nie pomógł, więc zwróciłem się do Internetu. A internet tylko się domyśla.

Rozbierając słowa na czynniki pierwsze „,- stav” oznacza tyle co „pręt” czy „kij”; a „,- spö” to „witka” lub „kijek”. Zasadnicza różnica zdaje się więc polegać głównie na wielkości różdżki. Gandalf miałby raczej „trollstav”, ale to nie tłumaczy dlaczego Harry przez całą serię mówi o swojej malutkiej różdżce (nie takiej znowu malutkiej… ale mniejszej od różdżki Gandalfa) jak o „trollstav”, skoro raczej powinna to być „trollspö”. Na szczęście nikt nie każe panom porównywać rozmiarów swoich różdżek. To by było barbarzyńskie.

Tak, wiem jak brzmiało to zdanie i wręcz jestem z niego dumny. Ale wracając do słownictwa:

en trollstav – różdżka (popularniejsze)
en trollspö – różdżka (rzadsze)
en kittel – kociołek
en stjärnkikare – teleskop (en stjärna – gwiazda, att kika – patrzyć, podglądać, rzucać okiem)
en kvastkäpp – miotła latająca
en uggla – sowa
en katt – kot
en padda – ropucha
en klädnad – szata

Postacie

Mało które imiona czy nazwiska postaci zostały zmienione przez przekład. Jest jednak parę interesujących lingwistycznie wyjątków, jak m.in.:

Lord Voldemort – i tu miałem mały mindfuck. Tak w sumie, właśnie to odkrycie zainspirowało mnie do stworzenia takiego tematycznego wpisu. Pamiętacie skąd wzięło się imię Lord Voldemort? W filmowej wersji „Komnaty Tajemnic”/”Hemligheternas Kammare” horkruksowe widmo Toma Marvolo Riddle’a tworzy ze swojego imienia anagram „I am Lord Voldemort”. W szwedzkojęzycznej wersji książki jest jednak kompletnie inaczej. Riddle tworzy łacińskie zdanie „Ego sum Lord Voldemort”, które nijak nie pasowałoby do reszty jego imienia. Dlatego też w szwedzkich Harrych Potterach zamiast Toma Riddle’a znajdziecie Toma… Doldera. Brzmi złowieszczo w opór. Żartowałem. Brzmi po prostu głupio.

Voldemort jest również nazywany:

„Ni-vet-vem” – „Sami-wiecie-kto”
„Han-som-inte-får-nämnas-vid-namn” – „Ten, którego imienia nie wolno wymawiać”
„Mörkrets herre” – „Pan ciemności”

Marodörerna – Huncwoci

  • Måntand – Remus Lupin – dosł. „księżycowy ząb” (był wilkołakiem)
  • Tagghorn – James Potter – dosł. „ostre rogi” (przemieniał się w jelenia)
  • Slingersvans – Peter Pettigrew – dosł. „pętle + ogon” (przemieniał się w szczura)
  • Tramptass – Syriusz Black – dosł. „krok/pedał + łapa” (przemieniał się w psa)

Miejsca

Trolldomsministeriet – Ministerstwo Magii
Hogwarts Skola för Häxkonster och Trolldom – Hogwart Szkoła Magii i Czarodziejstwa
Den Läckande Kitteln – Dziurawy Kocioł
Diagongränden – Ulica Pokątna

Inne

Försvar mot Svartkonster – Obrona przed Czarną Magią
en svartalf – goblin (dosł. „czarny elf”)
en drake – smok (ale też „latawiec”)
en mugglare – mugol
en dödsätare – śmierciożerca

Ostatnim słówkiem będzie szwedzka wersja jednego z zaklęć. Zdecydowana większość uroków jest uniwersalna dla języków i przekładów; najczęściej są to słowa bazujące na łacinie. Istnieje natomiast jedno, które zmienia swoją nazwę w zależności od języka – „Drętwota”. Angielskie „Stupefy” przyjmuje w szwedzkim przekładzie formę „Lamslå” („lam” – sparaliżowany, „slå” – uderzać”).

Świat Harrego Pottera jest mokrym snem każdego szanującego się lingwisty. Tyle ciekawostek, tyle michałków, tyle pola manewru w tłumaczeniach.

Niestety nie mam możliwości przybliżenia wszystkich charakterystycznych słów i fraz, które przewaliły się przez tysiące stron serii. Na razie musi Wam tyle wystarczyć – teraz znacie absolutne podstawy i co ciekawsze przykłady. A jak ładnie poprosicie, to może wkrótce pojawi się kontynuacja, z interesującymi nazwami składników do eliksirów, stworzeń itd.!

 

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s